19-05 Clandestiene briefjes

geschreven op weg naar Westerbork, op het perron gegooid en waarschijnlijk geadresseerd geweest aan Evert Werkman

19/5 Station Assen
Na verblijf van 3 weken te Scheveningen waar het zeer behoorlijk was ben ik op weg naar W. Weet nog niet hoe lang ik zal blijven. Misschien kunnen jullie nog wat zenden

Maak het uitstekend. Van kantoor heb ik nog wat salaris tegoed. Laat Geert eens informeren of Jan v W of Nienhuys iets voor mij kunnen doen. Hartel. Gr Manu

Brieven geschreven naar en van Westerbork

Toelichting Lies van der Lijn

Naar Westerbork:

Gedeeltelijk geschreven door mij en gedeeltelijk door Rie Bronkhorst waar ik ondergedoken was. Let op de laatste brief uit Westerbork van 28-07-1944:

Dit is vermoedelijk voorloopig mijn laatste brief: “Partir c’est mourir un peu” en zeker onder deze omstandigheden, etc

Let ook op de postzegels (b.v. Frontzorg)

Joost: Pas op de correspondentie was onderworpen aan censuur en kan de toestand dus terughoudend voorstellen

An: Den Heer E. Werkman Hemonylaan 17 boven Amsterdam (Z)

Absender: E. van der Lijn – Baracke 67 geboren 20-6-‘11
Lager Westerbork Hooghalen Oost

28/5 ’44 Beste Evert, Sinds vrijdag 19/5 zit ik thans hier en langzamerhand ben ik al aardig geacclimatiseerd. Het werk is hier natuurlijk heel anders dan ik gewend was. Ik ben ingedeeld bij een transportgroep, die zorgt voor intern vervoer in het kamp van bedden tafels stoelen enz. Onplezierig vind ik het echter niet en ik voel mij uitstekend. Voor ik hier kwam heb ik nog drie weken in Scheveningen gezeten. Ook dat ging heel best. Behandeling en verzorging waren er goed. Bovendien iedere 14 dagen een uitmuntend Roode Kruis pakket. Wij zaten er met 3 of 4 in een cel en met praten lezen, schaken en kaarten gingen de dagen vrij snel om. Den dag dat wij hier aankwamen vertrok er juist een transport naar Polen en Zelle. In het kamp zijn thans niet meer dan 2500 á 3000 inwoners (± 1000 oude kampbewoners, voorts Barnevelders, gedoopten half-Joden gemengd gehuwden en een klein aantal van mijn categorie) Omtrent verdere transporten is nog niets bekend. Wil je vooral als je soms bekenden spreekt, ze mijn hartelijke groeten doen! Ik kan n.l. maar eens per 14 dagen aan één persoon schrijven en jij bent ditmaal de uitverkorene. Ik sprak hier Sal en Ser B. Hun dochter is flink en stevig geworden. Ook mevr. V. Een pakketzegel kreeg ik ditmaal nog niet. Misschien een volgende keer. Dat zal wel welkom zijn. Inmiddels hartelijk gegroet,

Manu

Antwort Briefbogen
[handschrift Lies]
An: E.van der Lijn
Barak 67 geboren 20-6-‘11
Westerbork. Hooghalen Oost

3/6 Beste Manu, 1/6 je brief ontvangen en was blij te vernemen dat je je al aardig aangepast schijnt te hebben. Met mij en de heele familie gaat het uitstekend. Ik had een paar weken vacantie en ben hier en daar logeeren [1] geweest. N en Jan en ook Geert heb ik gesproken en van tante Cory had ik een brief. Henk zwijgt in alle talen. Over welke route ben je van H naar S gekomen? Heb je Annie nog gezien? Ze heeft wat voor je. Wil je vooral schrijven.wat je noodig hebt dan kan ik dat proberen te sturen. Ondergoed heb ik haast niets, misschien dat ik hier en daar wat krijgen kan. Woensdag komt er een pakket voor Sal. Heb je je tasch bij je? Nu hou je maar taai en probeer er het beste van te maken. Hartelijke groeten, Evert

[einde handschrift Lies, vanaf hier ander handschrift, waarschijnlijk Rie Bronkhorst]

[1] Codetaal: ondergedoken

Beste Manu, Je maakt het gelukkig goed, lazen we. We maken het ook best. Evert was je haast komen bezoeken, maar hij kon toen geen plaats krijgen. Toen is hij maar elders gaan logeren. Toen je briefje kwam was hij weer thuis. Je moet de groeten hebben van Nans en To. Theo verwacht spoedig een brief van je. Christien maakt het ook best. Nu we wensen je het allerbest hoor, houd je maar taai. Pietje moppert erg over z’n papiertjes, maar verder is alles best. Dag hoor R.

Absender: E. Werkman
Hemonylaan 17 boven A’dam Z

An: De Heer en Mevrouw Th da Silva Roza-Grimberg, Bronckhorststraat 25 ‘” Amsterdam (Z)

11/6 ‘44

Beste Mimi en Theo, Ditmaal een brief aan jullie. Hoe maken jullie het? Alles in orde? Ik kan mij niet voorstellen, dat ik dat ik alweer ruim 3 weken hier ben. Vooral de laatste 14 dagen zijn omgevlogen. Ik maak het nog steeds uitstekend en men vindt dat ik er heel goed uitzie. Het werk, ofschoon niet altijd licht, vlot uitstekend. Ik had nooit kunnen denken, dat b.v. het lossen van een wagon kolen niet eens onplezierig werk zou vinden. Trouwens wanneer je ziet, wat menschen van 50-60 jaar en soms nog ouder presteren bij voor hen toch ongewoon werk en welk een vitaliteit zij aan den dag leggen, dan stemt dit hoopvol tav. de ouderen die reeds naar het oosten vertrokken. Mijn eetlust is prima, de hoeveelheid voedsel die ik nuttig gewoonlijk evenredig met het gevolg, dat je ’s nachts eenige keeren op moet. Mijn tasch heb ik – evenals alle andere spullen- nog bij mij. De papieren worden na verkregen toestemming naar kantoor teruggezonden. Annie en Ies laten hartelijk danken voor de 2 bagage pakketjes. Zij waren er erg blij mee. Kunnen jullie hen soms nog helpen aan een regenjas voering een paar scheermesje, oorkleppen, pullover en wanten? Verder dachten zij voor het ogenblik niet nodig te hebben. Sal ontving tot nu toe nog niets, maar dat zal nog wel komen. De bekenden ( Annie, Ies, Sal, Seraphien, fam.Tromp en vooral tante Julie) zijn zeer aardig en hartelijk voor mij. Vragen jullie Geert eens of hij nog iets voor mij kan bereiken. Hartelijke groeten en tot ziens

Manu

Antwort Briefbogen
An: Emanuel van der Lijn
geb. 20-6-’11 Barak 67
Westerbork. Hooghalen Oost

17/6 ‘44

Beste Manu, Allereerst hartelijk gefeliciteerd met je verjaardag. Alhoewel deze dag je ongetwijfeld veel te denken zal geven geloof ik toch dat je alle reden hebt om tevreden te zijn dat je hem, zooals uit je brief blijkt gezond en wel doorbrengt. Wij waren blij met je brief. Alleen jammer dat je ook nu nog geen zegel kreeg. We hadden een pakje voor je klaar enfin dan heb je het nu dus nog te goed. De gevr. Dingen zullen we je Woensdag sturen. We maken het hier allemaal uitstekend. Gelukkig dat het werk nogal vlot. Hoe is je dagindeling en slaap je goed? Draag je klompen bij het werk? Ons loeven gaat z’n gewone gangetje. De telefoons zijn vrijwel allemaal weg. Het verkeer hier in de buurt is drukker geworden. Het is prettig te hooren dat de oudere menschen zich zoo goed houden. Van de jongeren moet men dan zeker verwachten, dat zij zich er flink doorheen slaan, oo al zal dat niet altijd even makkelijk zijn. Nu tot over 14 daagen weer. Ontvang je briefk.? Hartl groeten. [handschrif 2 (EW?)] Geert vertelde dat Naller eerst zou proberen hem in een andere afd. te krijgen. Jan v P en de anderen zouden niet veel hulp kunnen verlenen Alleen een van de laatsten was nog niet gevraagd omdat oom Jo daarvoor zou moeten zorgen en die wilde niet en St. wilde niet achtr de rug van oom Jo werken. Geert zal nu proberen een ander voor zijn belangen te laten opkomen, dat begrijp je. Het pak naar Sal is + 14 dg geleden per exp. Gegaan. Dat krijg je.

M hart. gr.

Absender: Th. Da Silva Roza – Grimberg
Bronckhorststr 25’” A’dam Z

An: Den Heer en Mevr Th da Silva Roza ….

29-06-1944 Beste Mimi en Theo, Mijn brief komt ditmaal later dan gewoonlijk omdat ik Zaterdag n.l. ben overgeplaatst van barak 67, waar het ’s zondags schrijfdag was naar de vrije barak 85 waar de brieven vrijdag moeten worden ingeleverd. Tevens werd ik bestemd voor transport naar Celle (bij Hannover) met bemerking “vorlaüfig zurückgestellt”, Deze verandering is voor het oogenblik wel het meeste wat ik verwachten mocht. Willen jullie Geert op de hoogte stellen, hem groeten en bedanken? Ik heb nu binnen het kamp volledige vrijheid van beweging, zoodat ik meer van het kampleven zie. Hierover een volgende maal meer. Maandag j.l. ontving ik het levensmiddelenpakket in goede orde. Was er reuze blij mee. Wat was het keurig verzorgd. Echt zooals een van mijn tafelgenoten opmerkte, ‘met liefde samengesteld’ Fijn dat de inhoud zoo goed houdbaar is. Hartelijk dank hoor. De 2 Esthertjes hebben elk een ½ ei gekregen. Ook Sal’s rugzak, de wanten, de pullover, verbandmiddelen, enz zijn goed aangekomen.

Mijn uitrusting is nu geheel compleet. Het is alles tezamen juist zoveel als ik zelf dragen kan. Ben erg blij ermede. Inderdaad had ik geen reden tot ontevredenheid op mijn verjaardag. Trouwens andere dagen evenmin. Overigens heb je met het drukke kampleven weinig gelegenheid om veel te denken en te piekeren en zoo is deze verjaardag voor mij vrij ongemerkt voorbij gegaan. Sal en Ser kwamen mij echt feliciteren en brachten enige lekkere dingen (o.a. wat mayonnaise, een paar stukjes boterkoek en beschuiten) mee. Erg aardig. In mijn nieuwe barak is Ernst Bergmann zaalleider. Vroeg belangstellend naar hele familie. Sinds 14 dagen zit Paul Ricardo in mijn oude barak. Volgende maal beantwoord ik jullie vragen over kampleven. Blijf het uitstekend maken, Manu.

Antwort Briefbogen
An: Emanuel van der Lijn
geb. 20-6-’11 Barak 85
Westerbork. Hooghalen Oost

6-7-’44 Beste Manu, Je brief gisteren ontvangen. Gelukkig dat je het best maakt. Met ons is dat ook het geval. We dachten wel dat het pakje zoo naar je zin zou zijn. Dat is Rie’s werk. Passen die schoenen? En moet je nog meer verbandgaasjes hebben? Het is aardig dat Sal en S aan je verjaardag gedacht heeft. Christien en Geert hadden je briefkaart geschreven. Heb je die ontvangen? Nars en To laten je ook groeten. Zij waren vandaag in de stad. Ik heb het druk in de huishouding. Heb een rok met bijpassend jasje bloesje voor mijn dochter gemaakt van een oude jas van mijn man. Hijzelf houdt nog een goede blauwe over. Heeft Hetty die gymschoenen ook gekregen? En heb jij nog gele vaseline noodig? We hebben een kroes met oor (inhoud 1 ½ L) op de kop kunnen tikken. Wil je dat nog gestuurd hebben? En wil je de volgende keer liever havermout hebben of is een soortgelijk pakket als deze keer meer geschikt? Nu, ik laat het hierbij. Heel hartl. Groeten.

[andere inkt] Ik heb Geert de groeten en het bedankje overgebracht per brief die ik zojuist schreef. Ik schreef er 3 tegelijk. Geert, Christina en jou. Draag je klompen? En heb je soms klompschoenen nodig of stevige katoenen sokken? Als je iets nodig hebt dan moet je het schrijven dan kunnen we proberen het in orde te maken. Annie schreef deze keer aan Tine, doe je de groeten aan hun. Jij moet zelf ook de groeten hebben van ons allemaal. We maken het allen uitstekend. Houd je taai.

Absender: Th. Da Silva Roza
Bronckhorststr 25’” A’dam Z

An: Den Heer en Mevr Th da Silva Roza ….

Baracke 85
Westerbork 13/7 ’44.

Beste Mimi & Theo, Maandag j.l. jullie brief ontvangen. Fijn dat jullie het goed maken. Ook met mij is dit het geval. Zie er best en bruin verbrand uit. De gymschoenen passen uitstekend. Hetty gaf ik de hare(??) geneesmiddelen, dus ook gaas vaseline heb ik voldoende. Zoo nodig krijg ik trouwens hier alles. Had echter gelukkig nog geen medicijnen nodig. Alleen gebruik ik prophylactisch wat hier verstrekte C-poeiers. Ook b.v. van veters, zeep en ook klompsokken – in het werk draag ik overall en klompen– word ik voorzien. Ook voor de wasch wordt prima gezorgd. In het werk draag ik geen sokken en ’s Zondags en soms ’s avonds als ik netjes wil zijn poloshirt, het mij gezonden jasje, rijbroek, sportkousen en schoenen. Heb dus geen sokken nodig. De kou- en vitaminepreparaten en de krachtdrageetjes heb ik in reserve gehouden omdat naar ik vermoed aanvulling wel moeilijk zal zijn. Het pakketje was zoals gezegd prima. Boter zou minder kunnen omdat ik deze voldoende krijg. Eventueel een pot jam, misschien heb je die nog Mimi en indien mogelijk een pakje cigaretten. Havermout is misschien minder geschikt omdat ik geen melk heb en kooken nogal moeilijk gaat. Toch zal ik graag de litersbeker ontvangen en eventueel een kussensloop. Verder ben ik wel van alles voorzien. Van het pakketje heb ik genoten. Ik heb er tot nu toe aan gehad. Heb nog wel toast en heb van wat biscuits en klontjes een noodvoorraadje aangelegd. De toast was erg plezierig. Ik weet niet of het voor jullie van belang is te weten dat je pakjes naar Celle kunt sturen. Adresseeren: Naam, geb.datum, transportdatum event. Lager Belsen über Bergen, Bergen-Belsen bei Hannover, Kreis Celle. Hartelijk dank voor alles, Manu. Hierbij ontvangen extra zegel.

Antwort Briefbogen
An: Emanuel van der Lijn
geb. 20-6-’11 Barak 85
Westerbork. Hooghalen Oost

21/7 ‘44 [handschrift Lies] Beste Manu,

Je brief kregen we gisteren. Blij te lezen dat je het nog steeds uitstekend maakt. Van ons kan ik gelukkig het zelfde melden. Ook ik ben bruin verbrand omdat ik nogal veel in de buitenlucht ben. Het is prettig dat het pakketje zoo naar je zin was. We zullen probeeren ook deze keer de zegel goed te besteden. Woensdag wordt het verstuurd gelijk met een bagagepakketje voor Annie en jou samen. Mochten er dingen zijn waarvan je te veel meent te hebben dan zal je ze toch altijd wel aan de een of ander kwijt kunnen of anders voor je noodvoorraadje bewaren. Heb je daar de vaseline ook bij gedaan? We zijn blij ook deze keer weer wat snoepjes er bij te kunnen doen voor de beide Esthertjes. Nel is uit haar baan weg en weet je ook al dat Lous hier in de stad is komen wonen? Marinus is voor zijn eindexamen geslaagd maar voor het toelatingsexamen Lyceum gezakt. Erg jammer. Je moet de hartl. groeten van Christien hebben. Wil je zooveel mogelijk de vragen uit onze brieven beantwoorden? En zul je vooral schrijven als je iets noodig hebt en daarbi niet te bescheiden zijn. Hoe laat sta je op en hoe laat ga je slapen? Slaap je goed? Ben je steeds zoo opgewekt als de toon van je brieven? Annie schreef dt je daar wel eens komt eten. Geef hen ook onze groeten alsook Mr Boas. Het is hier in de buurt veel stiller geworden. Veel menschen zijn dus naar buiten getrokken. Dag. Hartelijke groeten van ons allen, Mimi

[handschrift 2, waarschijnlijk Rie Bronkhorst] Prettig dat ’t je goed gaat Hart gr. R

[handschrift 3, waarschijnlijk Wil Bronkhorst] De hart. groeten aan Hetty, Dag gr W

Absender: Th. Da Silva Roza
Bronckhorststr 25’” A’dam Z

An: Familie Th da Silva Roza
Absender Van der Lijn, Emanuel
Barack 67 geboren 20-6-‘11
Westerbork, 23/7 ’44

Beste Mimi en Theo,

Ditmaal schrijf ik eerder dan jullie verwachten. Ik ben n.l. voor een paar weken in mijn vroegere barak teruggeplaatst en daar valt de schrijfdag anders. Bijzondere consequenties heeft deze overplaatsing, waarvan alweer een week om is, niet, en de Zurückstellung b.v blijft gedurende dien tijd gehandhaafd. Red het intusschen uitstekend, ook wat de voedselvoorziening betreft. Krijg hier trouwens regelmatig versche groente en ook b.v. van tijd tot tijd komkommer en tomaten. Had ook reeds éénmaal kersen en éénmaal bessen. Mijn brief van vorige week vrijdag met pakketzegel zullen jullie intusschen wel ontvangen hebben. Briefkaarten mag ik niet ontvangen. Die van Geert en Christien heb ik dan ook niet gekregen. Zouden jullie, als ik weer eens een pakje krijg, een stukje zeep kunnen missen? Je gebruikt hier erg veel, ook al krijgen we ook van het kamp. Hoe maken jullie het overigens en hoe gaat het met jullie dochter? En hoe maakt Bets het? De verschillende kinderen hier in het kamp zien er best uit, ook de beide Esthertjes. Zij zijn erg lekker geworden maar de een is al grooter kattekop dan de ander. Esthertje Boas is lang niet meer het spichtige(?) magere kind van eerst maar nu stevig en rond. Aan Esthertje Vaz Dias is absoluut niet meer te zien, dat zij zoo ziek is geweest. Het is een uitgesproken knap kind. Ik heb hier zoo langzamerhand eenige goede vrienden gemaakt en ook een paar schaakpartners gevonden. Heb trouwens zoowel hier als in Scheveningen eenige goede partijen gespeeld, echter nog meer slechte. Ik eindig. Tot den volgenden keer Hartelijke groeten, Manu

Zensurstempel: Geprüft2

L.W. 28/7 ‘44

Vandaag ben ik weer naar mijn oude barak, de 85 teruggekeerd; de oorspronkelijke termijn waarvoor ik naar de 67 verhuisde is n.l. van 4 tot 2 weken ingekort. Helaas zal dit hernieuwde verblijf van korte duur zijn. Maandag a.s. gaat er n.l. een transport naar Celle Theresienstadt waarmede ik vermoedelijk zal meegaan. Ik schrijf vermoedelijk, omdat ik ingeschreven zijnde keuze heb. Ik kan n.l. van mijn Zurückstellung op Celle afzien en blijf dan achter doch ongesperrt, zoodat ik dan met een volgend transport met eventuele andere bestemming mee moet. Gemakkelijk is de beslissing niet omdat je zoo graag niet alleen zou nemen. Maar ja, dat kan nu eenmaal niet anders. Op dit oogenblik neig ik tot meegaan. Morgen voor 12 uur moet ik beslissen. Op het ogenblik over het kampleven hier te schrijven heeft weinig zin. Dit is nu voorbij. De omstandigheden in aanmerking genomen was het een goede tijd en ook inderdaad was ik ook in het algemeen opgewekt. Ik hoop dat het levensmiddelenpakketje in de bagage nog tijdig arriveert, evenals de aanvulling welke ik gisteravond nog aanvroeg. Dat Lous in de stad was komen wonen wist ik nog niet en wat Nel daarmee te maken heeft is mij niet duidelijk geworden. Enfin, dit hoor ik misschien nog wel eens. Zoo is het dus voorlopig mijn laatste brief. Partir c’est mourir un peu, en zeker onder deze omstandigheden. Celle is maar 4 uur sporens van de grens, maar het lijkt zooveel verder. Enfin, het verleden heeft tot nu toe veel goeds en moois gebracht. Laten wij hopen, dat ook de toekomst weer goed zal worden, al zullen(?) misschien nog moeilijke tijden. Voor alle bekenden veel liefs en dank, Manu

Zensurstempel: Geprüft1

Telegram: 28-07-44 Aan: DA SILVA ROSA – VERZORGT DRINGEND TOT ZATERDAG 29 JULI UITERLYK 18 UUR NAAR JAN VANEYKSTRAAT 15 AMSTERDAM VOOR EMANUEL VANDERLYN 20/6/11 LANGE ONDERKLEDING HOGE SCHOENEN ZEEP DEKENS OUDE KOFFER STEVIG VERPAKT VOORZIEN VAN NAAM EN GEBOORTEDATUM = EXPOSITUR ++++

Enkeltje B-B

An: Den Heer Th. Da Silva Rosa
25 Bronckhorststraat 25
Amsterdam (Zuid)

Absender: Anna Vaz Dias – Blog [1]
Baracke: 12 geboren: 6-4-1910

1-8 ’44 Geachte Heer da Silva Rosa,

Manu vroeg mij u te melden, dat hij gisteren in beste lichamelijke en geestelijke conditie vertrokken is. Hij verzocht U om Uw vrouw de hartelijkste groeten over te brengen en ook zijn overige bekenden en vrienden zijn groeten te doen. Vooral Rie Br [2]. Hij heeft voor zijn vertrek nog zijn koffer ontvangen waar hij heel blij mee was, en een bagage pakje waar ook dingen voor ons kindje in zaten. Wilt U misschien ook daarvoor Rie hartelijk danken. Hij kon alles natuurlijk goed gebruiken. We hebben een prettige tijd samen doorgebracht. Hij heeft dikwijls bij ons gegeten en we hebben en veel samen gepraat. U begrijpt dat het ook voor ons jammer is en dat we hem erg missen. Het levensmiddelen pakje kreeg Manu ook nog op tijd. U hoeft U dus niet bezorgd te maken. Hij had genoeg nu om goed verzorgd te vertrekken. Gaat het U en Mevrouw goed? Ik hoop, dat U zoo vriendelijk wilt zijn, me even te antwoorden of U de brief ontvangen hebt.

Als U Rie spreekt, wilt U haar dan vragen of ze haar broer voor zijn brief wil bedanken? Ik weet niet of ik deze keer gelegenheid zal hebben hem zelf te schrijven, anders moet het weer 14 dagen duren. Bij voorbaat mijn hart. dank.

Met hart. groeten ook namens mijn man,

Annie Vaz Diaz – Blog

[1] Anna Vaz Dias – Blog – meldde dus op 1-8-44 dat Manu naar Bergen-Belsen werd gedeporteerd. Zij zelf werd met dochter Esther begin oktober 1944 naar Auschwitz gedeporteerd en daar vermoord op 6-10-1944.

[2] Lies was ondergedoken bij Rie en Wil Bronkhorst